Dava bitti, istinaf reddedildi, temyiz de sonuç vermedi. Elinizde kesinleşmiş bir karar var ama hakkınızın ihlal edildiğine inanıyorsunuz. Bu noktada Türkiye'de bir yol daha vardır: Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru. Ancak bu yol, "bir kez daha temyiz" değildir; kendine özgü, dar ve süresi çok kısa bir yoldur. Otuz günlük süreyi kaçıran, başvuru yollarını tüketmeden başvuran ya da formu eksik dolduran binlerce dosya her yıl esasa girilmeden reddedilir. Bu yazıda bireysel başvurunun kim tarafından, ne zaman, nasıl ve hangi sınırlar içinde yapılacağını güncel kanun metinleri ve Anayasa Mahkemesi ile Yargıtay kararlarıyla adım adım anlatıyoruz.
Bu yazıda neler var?
- Bireysel başvuru nedir, ne değildir?
- Kimler başvurabilir?
- Neler başvuru konusu olamaz?
- Ön şart: başvuru yollarının tüketilmesi
- Otuz günlük süre ve UYAP tuzağı
- Başvuru nasıl yapılır? Form ve ekler
- Kabul edilebilirlik: en büyük eşik
- Esas inceleme ve tedbir
- İhlal kararı çıkarsa ne olur?
- İhlal kararından sonra derece mahkemesinde ne olur?
- AİHM'e gitmeden önce neden zorunlu?
- Yargıtay kararları ışığında
- Sık yapılan hatalar
- Sıkça sorulan sorular
1. Bireysel Başvuru Nedir, Ne Değildir?
Bireysel başvuru, 2010 Anayasa değişikliğiyle getirilen ve kamu gücü işlemlerine karşı temel hak ve özgürlüklerin korunmasını amaçlayan bir hak arama yoludur. Dayanağı doğrudan Anayasa'dır:
Temel hak denetimi
- Anayasa'da ve AİHS'te birlikte güvence altına alınmış hakların korunması.
- Kamu gücünün işlem, eylem veya ihmali nedeniyle doğan ihlal iddiaları.
- İnceleme, bir temel hakkın ihlal edilip edilmediği ve bu ihlalin nasıl ortadan kaldırılacağı ile sınırlıdır.
Dördüncü derece mahkemesi
- Kanun yolunda gözetilmesi gereken hususlarda inceleme yapılamaz (Anayasa m. 148; 6216 m. 49/6).
- Delil değerlendirmesi, hukuk kurallarının yorumu ve maddi vakıa tespiti kural olarak derece mahkemelerine aittir.
- "Mahkeme yanlış karar verdi" demek yetmez; hangi temel hakkın nasıl ihlal edildiği gösterilmelidir.
2. Kimler Başvurabilir?
(1) Bireysel başvuru ancak ihlale yol açtığı ileri sürülen işlem, eylem ya da ihmal nedeniyle güncel ve kişisel bir hakkı doğrudan etkilenenler tarafından yapılabilir.
(2) Kamu tüzel kişileri bireysel başvuru yapamaz. Özel hukuk tüzel kişileri sadece tüzel kişiliğe ait haklarının ihlal edildiği gerekçesiyle bireysel başvuruda bulunabilir.
(3) Yalnızca Türk vatandaşlarına tanınan haklarla ilgili olarak yabancılar bireysel başvuru yapamaz.
Üç ölçüt birlikte aranır: hak güncel olmalı (gelecekte doğabilecek bir zarar yetmez), kişisel olmalı (başkasının hakkı için başvurulamaz) ve doğrudan etkilenmiş olmalıdır.
3. Neler Başvuru Konusu Olamaz?
6216 m. 45/3, kapıyı baştan kapatan üç alanı sayar:
- Yasama işlemleri (kanunlar) aleyhine doğrudan bireysel başvuru yapılamaz.
- Düzenleyici idari işlemler (yönetmelik, tebliğ gibi) aleyhine doğrudan başvurulamaz.
- Anayasa Mahkemesi kararları ile Anayasa'nın yargı denetimi dışında bıraktığı işlemler başvuru konusu olamaz.
Bir kanunun uygulanmasından doğan somut bir ihlal varsa, başvuru kanuna değil, o kanunun size uygulanmasıyla oluşan işlem veya yargı kararına yöneltilir.
4. Ön Şart: Başvuru Yollarının Tüketilmesi
Bu, reddedilen başvuruların en yaygın sebebidir. 6216 m. 45/2: "İhlale neden olduğu ileri sürülen işlem, eylem ya da ihmal için kanunda öngörülmüş idari ve yargısal başvuru yollarının tamamının bireysel başvuru yapılmadan önce tüketilmiş olması gerekir."
5. Otuz Günlük Süre ve UYAP Tuzağı
Süre kısadır ve hak düşürücüdür. 6216 m. 47/5: "Bireysel başvurunun, başvuru yollarının tüketildiği tarihten; başvuru yolu öngörülmemişse ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren otuz gün içinde yapılması gerekir."
Aynı fıkra bir güvenlik supabı da tanır: haklı bir mazereti nedeniyle süresi içinde başvuramayanlar, mazeretin kalktığı tarihten itibaren on beş gün içinde ve mazeretlerini belgeleyen delillerle birlikte başvurabilirler. Mahkeme önce mazeretin geçerli olup olmadığını inceler.
6. Başvuru Nasıl Yapılır? Form ve Ekler
(1) Bireysel başvurular, bu Kanunda ve İçtüzükte belirtilen şartlara uygun olarak doğrudan ya da mahkemeler veya yurt dışı temsilcilikler vasıtasıyla yapılabilir.
(2) Bireysel başvurular harca tabidir.
(3) Başvuru dilekçesinde başvurucunun ve varsa temsilcisinin kimlik ve adres bilgilerinin, işlem, eylem ya da ihmal nedeniyle ihlal edildiği ileri sürülen hak ve özgürlüğün ve dayanılan Anayasa hükümlerinin, ihlal gerekçelerinin, başvuru yollarının tüketilmesine ilişkin aşamaların, başvuru yollarının tüketildiği, başvuru yolu öngörülmemişse ihlalin öğrenildiği tarih ile varsa uğranılan zararın belirtilmesi gerekir. Başvuru dilekçesine, dayanılan deliller ile ihlale neden olduğu ileri sürülen işlem veya kararların aslı ya da örneğinin ve harcın ödendiğine dair belgenin eklenmesi şarttır.
(4) Başvurucu bir avukat tarafından temsil ediliyorsa, vekâletnamenin sunulması gerekir.
(5) Bireysel başvurunun, başvuru yollarının tüketildiği tarihten; başvuru yolu öngörülmemişse ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren otuz gün içinde yapılması gerekir. (...)
(6) Başvuru evrakında herhangi bir eksiklik bulunması hâlinde, Mahkeme yazı işleri tarafından eksikliğin giderilmesi için başvurucu veya varsa vekiline onbeş günü geçmemek üzere bir süre verilir ve geçerli bir mazereti olmaksızın bu sürede eksikliğin tamamlanmaması durumunda başvurunun reddine karar verileceği bildirilir.
- Harcı yatırın. Bireysel başvurular harca tabidir ve harcın ödendiğine dair belgenin eklenmesi şarttır. Harç yatırılmadan yapılan başvuru eksik sayılır.
- Resmî başvuru formunu kullanın. Başvuru, Kanun ve İçtüzükte belirtilen şartlara uygun olmalıdır; serbest formatta yazılmış bir dilekçe eksiklik gerekçesi olabilir.
- Nereye vereceğinizi seçin. Doğrudan Anayasa Mahkemesine, mahkemeler aracılığıyla veya yurt dışı temsilcilikler (konsolosluk) aracılığıyla verilebilir. Başka ildeyseniz bulunduğunuz yer mahkemesine vermeniz yeterlidir.
- Hakkı ve Anayasa maddesini yazın. Hangi temel hakkın, hangi Anayasa hükmü kapsamında ihlal edildiğini açıkça belirtin. "Adalet olmadı" gibi ifadeler ihlal gerekçesi sayılmaz.
- Tüketme aşamalarını ve tarihleri yazın. Hangi kanun yollarına ne zaman başvurduğunuzu, nihai kararı ne zaman öğrendiğinizi tarihleriyle gösterin.
- Belgeleri ekleyin. İhlale neden olduğunu ileri sürdüğünüz karar veya işlemlerin aslı ya da örneği, deliller ve avukatla temsil ediliyorsanız vekâletname.
- Eksiklik yazısına on beş gün içinde cevap verin. Eksiklik bildirilirse verilen süre on beş günü geçemez ve geçerli mazeret olmaksızın tamamlanmazsa başvurunun reddine karar verilir.
7. Kabul Edilebilirlik: En Büyük Eşik
Başvuruların büyük çoğunluğu esasa geçmeden burada elenir. 6216 m. 48 iki katmanlı bir süzgeç kurar:
| Süzgeç | İçeriği | Sonuç |
|---|---|---|
| Şekli şartlar (m. 48/1) | 45 ilâ 47. maddelerdeki şartların taşınması: başvuru ehliyeti, konu, yolların tüketilmesi, süre, form, harç | Taşınmıyorsa kabul edilemezlik |
| Önem ve dayanak (m. 48/2) | Anayasa'nın uygulanması ve yorumlanması veya temel hakların kapsam ve sınırlarının belirlenmesi açısından önem taşımayan ve başvurucunun önemli bir zarara uğramadığı başvurular ile açıkça dayanaktan yoksun başvurular | Kabul edilemezlik |
8. Esas İnceleme ve Tedbir
Kabul edilebilir bulunan başvuruların esas incelemesini bölümler yapar. Bu aşamada:
- Başvurunun bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına gönderilir; Bakanlık gerekli görürse görüş bildirir.
- Mahkeme incelemesini dosya üzerinden yapar; gerekli görürse duruşma yapılmasına da karar verebilir.
- Bölümler, başvurucunun temel haklarının korunması için zorunlu gördükleri tedbirlere resen veya talep üzerine karar verebilir. Tedbir kararı verilirse esas hakkındaki kararın en geç altı ay içinde verilmesi gerekir; aksi hâlde tedbir kendiliğinden kalkar.
- Bölümlerin bir mahkeme kararına karşı yapılan başvurulara ilişkin incelemesi, bir temel hakkın ihlal edilip edilmediği ve bu ihlalin nasıl ortadan kaldırılacağının belirlenmesi ile sınırlıdır.
9. İhlal Kararı Çıkarsa Ne Olur?
Yani ihlal kararı, kendiliğinden davayı kazandığınız anlamına gelmez. Üç olası sonuç vardır: yeniden yargılama, tazminat veya genel mahkemede dava yolunun gösterilmesi. Ayrıca davadan feragat hâlinde düşme kararı verilir ve komisyonlar/bölümler arasındaki içtihat farklılıkları bölümler veya Genel Kurul tarafından karara bağlanır.
10. İhlal Kararından Sonra Derece Mahkemesinde Ne Olur?
Uygulamada en çok karıştırılan aşama burasıdır. Yargıtay'ın son dönem kararları üç noktayı netleştiriyor:
- Önce yeniden yargılama yapılır. İhlal kararında yeniden yargılama öngörülmüşse ilk derece mahkemesi dosyayı işlem yapmadan Yargıtay'a gönderemez; ihlal kararındaki ilkelere uygun biçimde yargılama yapıp yeni bir karar vermelidir.
- Önceki Yargıtay kararı devre dışı kalır. İhlal kararıyla yerel mahkeme kararı kaldırıldığından, o karara ilişkin önceki onama veya bozma kararı somut olay yönünden artık dikkate alınmaz; mahkeme önceki kararlardan bağımsız yeni bir inceleme yapar.
- Kanun yolu yeniden belirlenir. Yeniden yargılama sonunda verilen karar, ilk derece mahkemesinin nihai kararı niteliğindedir; bölge adliye mahkemeleri faaliyetteyse istinaf yoluna tabidir.
11. AİHM'e Gitmeden Önce Neden Zorunlu?
Bireysel başvuru yolu, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi bakımından tüketilmesi gereken bir iç hukuk yoludur. AİHS m. 35 uyarınca AİHM'e ancak iç hukuk yollarının tüketilmesinden sonra ve iç hukuktaki kesin karar tarihinden itibaren dört aylık süre içinde başvurulabilir. Anayasa Mahkemesine başvurmadan doğrudan AİHM'e gidilmesi, iç hukuk yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemezlikle sonuçlanır.
12. Yargıtay Kararları Işığında
Aşağıdaki üç karar, ihlal kararı aldıktan sonra ne olacağını gösteriyor — başvurucuların en çok yanıldığı aşama.
İlki temel kuralı koyuyor: ihlal kararında yeniden yargılama öngörülmüşse mahkeme, dosyayı işlem yapmadan Yargıtay'a gönderemez; önce yeniden yargılamayı yürütüp yeni bir karar vermek zorundadır:
Anayasa Mahkemesinin 28.01.2026 tarihli ihlal kararının hüküm fıkrasında dosyanın Yargıtay 11. Hukuk Dairesine iletilmek üzere ilk derece mahkemesine gönderilmesine karar verilmiş; ancak aynı bentte YENİDEN YARGILAMA YAPILMASI GEREKTİĞİ de belirtilmiştir. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 6216 sayılı Kanun m. 50/2 uyarınca y…
İkincisi, ihlal kararının önceki yargı kararlarına etkisini açıklıyor: yerel mahkeme kararı kaldırıldığı için önceki Yargıtay kararı da somut olay yönünden dikkate alınamaz ve mahkeme önceki kararlardan bağımsız yeni bir inceleme yapar; verilen karar istinafa tabidir:
Karar, Anayasa Mahkemesinin ihlal kararının önceki yargı kararları üzerindeki etkisini açıklamaktadır. Daireye göre ihlal kararıyla YEREL MAHKEMENİN VERDİĞİ KARAR KALDIRILDIĞI İÇİN, kaldırılan kararın temyizine ilişkin YARGITAY KARARI DA ihlale konu somut olay yönünden kaldırılmış olacağından artık Yargıtayın onama vey…
Üçüncüsü kanun yolunun nasıl belirleneceğini gösteriyor: ihlal kararından sonraki yargılamada, ihlal kararından önce verilen kararın tabi olduğu kanun yolu izlenir:
Anayasa Mahkemesinin ihlal kararı üzerine yeniden yapılan yargılamada verilen karara karşı hangi kanun yoluna başvurulacağı tartışılmıştır. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, somut davada Anayasa Mahkemesi kararından önceki yargılama sürecinde de BÖLGE ADLİYE MAHKEMELERİNİN FAALİYETTE olduğunu ve ihlale konu kararın İSTİNAF İN…
13. Sık Yapılan Hatalar
Başvuruyu baştan bitiren hatalar
- Temyiz veya istinaf yolu açıkken bireysel başvuru yapmak.
- Kararı UYAP'tan okuduğu hâlde tebliği bekleyip otuz günü kaçırmak.
- Harcı yatırmamak veya ödeme belgesini eklememek.
- Serbest dilekçe yazıp resmî formu kullanmamak.
- "Karar hatalı" demekle yetinip hangi temel hakkın ihlal edildiğini göstermemek.
- Eksiklik yazısına on beş gün içinde cevap vermemek.
- Doğrudan kanuna veya yönetmeliğe karşı başvurmak.
Doğru refleksler
- Nihai kararı öğrendiğiniz tarihi belgeleyin ve takvime işleyin.
- Tüketilen yolları tarihleriyle listeleyin.
- İhlal edilen hakkı ve Anayasa maddesini açıkça yazın.
- Zararınızı ve talebinizi (yeniden yargılama, tazminat) belirtin.
- Aciliyet varsa tedbir talebini gerekçelendirin.
- Mazeretiniz varsa on beş gün içinde belgelerle başvurun.
- Başvuruyu bir avukatla hazırlayın; bu yol teknik ve tek şanslıdır.
14. Sıkça Sorulan Sorular
Bireysel başvuru süresi kaç gündür?
Kararı UYAP'tan okudum, süre ne zaman başlar?
Temyize gitmeden bireysel başvuru yapabilir miyim?
Kanuna karşı doğrudan bireysel başvuru yapılabilir mi?
Bireysel başvuru harca tabi mi?
Başvurumda eksiklik olursa ne olur?
Kabul edilemezlik kararına itiraz edebilir miyim?
Anayasa Mahkemesi kararımı yeniden inceler mi?
İhlal kararı çıkarsa davayı kazanmış olur muyum?
Başvuru hakkını kötüye kullanmanın yaptırımı var mı?
Bireysel başvuru düşünüyorsanız
Sürelerin hesaplanması, başvuru yollarının tüketilip tüketilmediğinin değerlendirilmesi, ihlal gerekçelerinin oluşturulması ve başvuru formunun hazırlanması konusunda destek alabilirsiniz.
Randevu Al Ceza Sürecinde Haklarınız