Elinizdeki çek bankaya ibraz edildi ve arkasına "karşılıksızdır" yazıldı. Ya da tam tersi: sizin verdiğiniz çek karşılıksız çıktı ve bir icra ceza mahkemesinden duruşma günü tebliğ edildi. İki taraf da aynı soruyu soruyor: bunun cezası nedir, gerçekten hapis var mı? Bu yazıda karşılıksız çekin yaptırımını, cezanın nasıl hesaplandığını, şirket çekinde kimin sorumlu olduğunu ve cezadan kurtulmanın tek yolu olan etkin pişmanlığın çoğu kişinin kaçırdığı şartını, güncel kanun metinleri ile tam metinli Yargıtay kararları üzerinden anlatıyoruz.
Bu yazıda neler var?
- Karşılıksız çek suç mu, ceza ne?
- Ceza nasıl hesaplanır?
- Ödenmezse hapis: nasıl işliyor?
- Çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı
- Şikâyet: kim, nereye, ne kadar sürede?
- İbraz süresi ve ileri tarihli çek
- Şirket çeki karşılıksız çıktı: kim sorumlu?
- HAGB, uzlaşma ve ön ödeme yok
- Tek çıkış yolu: etkin pişmanlık
- Şikâyet süresi kaçarsa ne olur?
- Ceza yolu ayrı, para tahsili ayrı
- Sık yapılan hatalar
- Sıkça sorulan sorular
1. Karşılıksız Çek Suç mu, Ceza Ne?
Suçun adı "karşılıksız çek keşide etmek" değil, "çekle ilgili karşılıksızdır işlemi yapılmasına sebebiyet verme"dir. Yaptırımı ve usulü 5941 sayılı Çek Kanunu'nun 5. maddesinde düzenlenmiştir.
(1) Üzerinde yazılı bulunan düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde ibrazında, çekle ilgili olarak "karşılıksızdır" işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişi hakkında, hamilin şikâyeti üzerine, her bir çekle ilgili olarak, binbeşyüz güne kadar adli para cezasına hükmolunur. Ancak, hükmedilecek adli para cezası; çek bedelinin karşılıksız kalan miktarı, (…) az olamaz. Mahkeme ayrıca, çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına; bu yasağın bulunması hâlinde, çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağının devamına hükmeder. Yargılama sırasında da resen mahkeme tarafından koruma tedbiri olarak çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına karar verilir. (…) Bu suçtan dolayı açılan davalar icra mahkemesinde görülür (…). Bu davalar çekin tahsil için bankaya ibraz edildiği veya çek hesabının açıldığı banka şubesinin bulunduğu yer ya da hesap sahibinin yahut şikâyetçinin yerleşim yeri mahkemesinde görülür.
(10) Birinci fıkrada tanımlanan suç nedeniyle, ön ödeme, uzlaşma ve hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına ilişkin hükümler uygulanmaz.
(11) Birinci fıkra uyarınca verilen adli para cezalarının ödenmemesi durumunda, bu ceza, 5275 sayılı Kanunun 106 ncı maddesinin üçüncü fıkrasında yer alan kamuya yararlı bir işte çalıştırma kararı verilmeksizin doğrudan hapis cezasına çevrilir.
Buradan çıkan çerçeve şudur: suç şikâyete bağlıdır (savcılık kendiliğinden harekete geçmez), dava icra ceza mahkemesinde görülür, yaptırım adli para cezası ve çek yasağıdır.
2. Ceza Nasıl Hesaplanır?
İki sınır birlikte çalışır:
- Üst sınır: her bir çek için bin beş yüz güne kadar adli para cezası. Gün sayısı belirlendikten sonra günlük miktarla çarpılır.
- Alt sınır: hükmedilecek adli para cezası, çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından az olamaz.
Alt sınır kuralı, cezayı doğrudan çekin tutarına bağladığı için pratikte belirleyicidir: yüksek meblağlı bir çekte ceza da yüksek olur.
Ayrıca her çek ayrı suç oluşturur. Beş çeki karşılıksız çıkan kişi hakkında beş ayrı ceza gündeme gelir; toplam yük hızla büyür.
3. Ödenmezse Hapis: Nasıl İşliyor?
"Karşılıksız çekte hapis kalktı" cümlesi yarım doğrudur. Doğrudan hapis cezası öngörülmemiştir; ancak m. 5/11 çok nettir: adli para cezası ödenmezse, kamuya yararlı bir işte çalıştırma kararı verilmeksizin doğrudan hapis cezasına çevrilir.
Genel ceza hukukunda ödenmeyen adli para cezası için önce kamuya yararlı işte çalıştırma seçeneği gündeme gelirken, çek suçunda bu basamak bilinçli olarak kaldırılmıştır. Uygulamada bu, ödenmeyen çek cezasının infazının doğrudan hapis olarak çalışması anlamına gelir.
4. Çek Düzenleme ve Çek Hesabı Açma Yasağı
Para cezasının yanında, çoğu ticari faaliyet için asıl ağır sonuç budur. Kanun iki aşama öngörür:
- Yargılama sırasında: mahkeme resen, koruma tedbiri olarak çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına karar verir. Yani hüküm kurulmadan önce bile yasak başlar.
- Hükümle birlikte: mahkeme yasağa; yasak zaten varsa devamına hükmeder.
Yasağın kapsamı geniştir: çek hesabı sahibi gerçek veya tüzel kişi, bu tüzel kişi adına çek keşide edenler ve karşılıksız çek bir sermaye şirketi adına düzenlenmişse ayrıca yönetim organı ile ticaret siciline tescil edilen şirket yetkilileri hakkında uygulanır. Ayrıca hakkında yasak kararı verilenler, yasaklılıkları süresince sermaye şirketlerinin yönetim organlarında görev alamazlar.
Yasağı olan kişi elindeki tüm çek yapraklarını bankalara iade etmek ve kararın tebliğinden itibaren on gün içinde henüz tahsil edilmemiş çeklerini liste hâlinde muhatap bankaya bildirmek zorundadır.
5. Şikâyet: Kim, Nereye, Ne Kadar Sürede?
Bu Bapta yer alan fiillerden dolayı şikâyet hakkı, fiilin öğrenildiği tarihten itibaren üç ay ve her halde fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıl geçmekle düşer.
| Konu | Kural |
|---|---|
| Kim şikâyet eder? | Çekin hamili (meşru hamil) |
| Nereye? | İcra ceza mahkemesi |
| Yetkili yer | Çekin ibraz edildiği yer, çek hesabının açıldığı banka şubesinin bulunduğu yer, hesap sahibinin veya şikâyetçinin yerleşim yeri |
| Süre | 3 ay (öğrenmeden) ve her hâlde 1 yıl (fiilden) |
6. İbraz Süresi ve İleri Tarihli Çek
Suçun oluşması için çekin kanuni ibraz süresi içinde ibraz edilmiş olması şarttır. Süre kaçırılırsa ceza sorumluluğu doğmaz; alacak hukuk yoluyla istenebilir ama çek suçu gündeme gelmez.
(1) Bir çek, düzenlendiği yerde ödenecekse on gün; düzenlendiği yerden başka bir yerde ödenecekse bir ay içinde muhataba ibraz edilmelidir.
(2) Ödeneceği ülkeden başka bir ülkede düzenlenen çek, düzenlenme yeri ile ödeme yeri aynı kıtada ise bir ay ve ayrı kıtalarda ise üç ay içinde muhataba ibraz edilmelidir.
(3) Birinci ve ikinci fıkralarda yazılı süreler, çekte yazılı olan düzenlenme tarihinin ertesi günü başlar.
İleri tarihli (vadeli) çek konusunda da yanılgı yaygındır. TTK m. 795 uyarınca çek görüldüğünde ödenir ve buna aykırı kayıt yazılmamış sayılır; düzenlenme günü olarak gösterilen günden önce ödenmek için ibraz olunan çek ibraz günü ödenir. Yani çekin üzerindeki ileri tarih, hukuken bir "vade" değildir.
7. Şirket Çeki Karşılıksız Çıktı: Kim Sorumlu?
Bu, şirket ortakları ve yöneticileri için en kritik başlıktır. Kanun cevabı 5941 m. 5/2'de verir: çek karşılığını bankada bulundurmakla yükümlü olan kişi çek hesabı sahibidir; hesap sahibi tüzel kişiyse, mali işlerini yürütmekle görevlendirilen yönetim organı üyesi, böyle bir belirleme yapılmamışsa yönetim organını oluşturan gerçek kişi veya kişiler sorumludur.
Peki şikâyet dilekçesinde bu kişinin adı yazılmamışsa dava düşer mi? Yargıtay bu soruyu bölge adliye mahkemeleri arasındaki içtihat farklılığını gidererek yanıtlamıştır:
Bu karar, bölge adliye mahkemeleri ceza daireleri arasındaki içtihat farklılığını gidermek üzere verilmiş KESİN nitelikte bir UYUŞMAZLIĞIN GİDERİLMESİ kararıdır. Uyuşmazlık şudur: tüzel kişi hesabından keşide edilen çeklerde şikâyet dilekçesinde tüzel kişinin yanında SORUMLU GERÇEK KİŞİNİN ADI YAZILMAMIŞSA, mahkeme bu …
Karara göre şikâyetçiye, tüzel kişinin yanında sorumlu gerçek kişiyi de göstermesi zorunluluğu yüklenemez; icra ceza mahkemesi, çek bilgilerinden hareketle sorumlu kişiyi kendisi tespit etmek zorundadır. Gerekçe önemlidir: şirket yönetim organındaki değişikliklerin tescil ve ilânı bildirici niteliktedir, kurucu değildir; bu nedenle şikâyetçi sicil kayıtlarına güvense bile yanılabilir, aksi kabul hak arama özgürlüğünün önüne geçer.
8. HAGB, Uzlaşma ve Ön Ödeme Yok
Diğer birçok suçta gündeme gelen üç kurum, çek suçunda uygulanmaz. 5941 m. 5/10 bunu açıkça söyler: "Birinci fıkrada tanımlanan suç nedeniyle, ön ödeme, uzlaşma ve hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına ilişkin hükümler uygulanmaz."
Bunun pratik anlamı büyüktür: "nasıl olsa HAGB alırım" beklentisi geçersizdir. Ceza verilirse açıklanır ve infaz süreci başlar. Geriye tek bir gerçek çıkış yolu kalır.
9. Tek Çıkış Yolu: Etkin Pişmanlık
(1) Karşılıksız kalan çek bedelinin, çekin üzerinde yazılı bulunan düzenleme tarihine göre kanunî ibraz tarihinden itibaren işleyecek 3095 sayılı Kanuna göre ticarî işlerde temerrüt faiz oranı üzerinden hesaplanacak faizi ile birlikte tamamen ödeyen kişi hakkında, a) Yargılama aşamasında mahkeme tarafından davanın düşmesine, b) Mahkûmiyet hükmünün kesinleşmesinden sonra mahkeme tarafından hükmün bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına, karar verilir.
(2) Şikâyetten vazgeçme hâlinde de birinci fıkra hükmü uygulanır.
(3) Kişi, mahkûm olduğu cezanın tamamen infaz edildiği tarihten itibaren üç yıl ve her halde yasağın konulduğu tarihten itibaren on yıl geçtikten sonra, hükmü veren mahkemeden çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağının kaldırılmasını isteyebilir.
Etkin pişmanlık her aşamada işler: yargılama sürerken dava düşer, hüküm kesinleşmişse hükmün bütün sonuçları ortadan kalkar. Ama bir şart var ve bu şart pek çok dosyayı bozuyor:
ÇEK BEDELİNİ ÖDEMEK TEK BAŞINA ETKİN PİŞMANLIK İÇİN YETMEZ; karşılıksız kalan kısmın, kanuni ibraz tarihinden itibaren işleyecek TİCARİ TEMERRÜT FAİZİYLE BİRLİKTE TAMAMEN ödenmesi gerekir. Sanıklar 5941 sayılı Kanuna muhalefetten ayrı ayrı 33.200,00 TL adli para cezasına mahkûm edilmiş, hüküm kesinleşmiştir. Sonradan ç…
Bu dosyada sanıklar mahkûm olduktan sonra çek bedelinin karşılıksız kalan miktarını alacaklının hesabına ödemiş ve infazın durdurulmasını istemişlerdi. Talep reddedildi. Yargıtay reddi yerinde buldu ve ayrımı net biçimde ortaya koydu: Anayasa Mahkemesinin 2017 tarihli iptal kararı, yalnızca cezanın alt sınırının nasıl belirleneceğine ilişkindir. Etkin pişmanlık ise m. 6/1'de ayrıca düzenlenmiştir ve oradan yararlanabilmek için karşılıksız kalan kısmın, kanuni ibraz tarihinden itibaren işleyecek ticari temerrüt faiziyle birlikte tamamen ödenmesi gerekir.
Alternatif yol ise şikâyetten vazgeçmedir: hamil ile anlaşıp vazgeçme sağlanırsa aynı sonuç doğar. Uygulamada taraflar çoğu zaman bu yolu kullanır.
10. Şikâyet Süresi Kaçarsa Ne Olur?
Üç aylık süre öğrenme ile başlar ve bu tarih sanıldığından erken olabilir:
ÜÇ AYLIK ŞİKÂYET SÜRESİ ÖĞRENME İLE BAŞLAR; süre geçtikten sonra yapılan şikâyette ŞİKÂYET HAKKI DÜŞER ve mahkûmiyet hükmü TÜM SONUÇLARIYLA ORTADAN KALDIRILIR. Sanık, 5941 sayılı Kanuna muhalefetten 47.775,00 TL adli para cezasına mahkûm edilmiş ve çek düzenleme ile çek hesabı açma yasağına hükmedilmiştir. Yargıtay 7. …
Bu dosyada hamil, muhatap bankaya yazdığı 23.07.2020 tarihli dilekçeyle şikâyete konu çekler nedeniyle bankanın ödemekle yükümlü olduğu tutarların ödenmesini istemişti. Yargıtay, hamilin çeklerin karşılıksız olduğunu en geç bu tarihte öğrendiğinin kabulü gerektiğini belirtti; şikâyet ise 11.12.2020'de yapılmıştı. Üç aylık süre geçtiğinden şikâyet hakkının düşürülmesine ve mahkûmiyet hükmünün tüm sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına karar verildi.
Bu karar iki tarafa da bir şey söyler. Hamil için: bankaya başvurduğunuz an saat işlemeye başlayabilir, şikâyeti geciktirmeyin. Sanık için: dosyanızda ilk bakacağınız şey, hamilin karşılıksızlığı ne zaman öğrendiğidir.
11. Ceza Yolu Ayrı, Para Tahsili Ayrı
Karşılıksız çek dosyasında iki ayrı süreç birlikte yürür ve karıştırılmamalıdır:
| Ceza yolu | Alacak yolu | |
|---|---|---|
| Amaç | Cezalandırma ve çek yasağı | Paranın tahsili |
| Merci | İcra ceza mahkemesi | İcra dairesi (kambiyo senetlerine mahsus takip) |
| Süre | Şikâyet: 3 ay / 1 yıl | Zamanaşımı: ibraz süresinin bitiminden itibaren 3 yıl (TTK m. 814) |
Ceza davası açmış olmanız alacağınızı tahsil etmez; takip yapmış olmanız da ceza sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Takip tarafındaki işleyiş için icra takibi yazımıza bakabilirsiniz.
Bir de bankanın kendi yükümlülüğü vardır: 5941 m. 3 uyarınca muhatap banka, süresinde ibraz edilen her çek yaprağı için kanunda belirtilen asgari tutarı, karşılık olmasa dahi hamile ödemekle yükümlüdür. Bu tutar kanunda yazılıdır ancak her yıl Ocak ayında Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası tarafından güncellenip Resmî Gazete'de yayımlanır; güncel rakamı ilgili yılın tebliğinden teyit etmek gerekir.
12. Sık Yapılan Hatalar
Yapmayın
- Etkin pişmanlık için sadece çek bedelini yatırmak; faiz de gerekir.
- "Nasılsa HAGB alırım" diye beklemek; çek suçunda HAGB yok.
- Şikâyeti üç aylık süreyi düşünmeden ertelemek.
- İleri tarihli çeki "vadeli senet" sanıp ibraz süresini kaçırmak.
- Şirketten ayrıldıktan sonra gelen çek dosyasında ayrılma belgesini sunmamak.
- Ceza dosyası açıldı diye ayrıca icra takibi başlatmamak.
Yapın
- Çekin arka yüzündeki karşılıksızdır şerhinin tarihini ve içeriğini kontrol edin.
- Şikâyet süresini öğrenme tarihinden hesaplayın.
- Ödeme yapacaksanız faiz hesabını yazılı olarak belgeleyin.
- Anlaşma sağlandıysa şikâyetten vazgeçmeyi yazılı olarak dosyaya sunun.
- Şirket dosyalarında ibraz tarihindeki yetkili kim, sicil ve genel kurul kayıtlarıyla ortaya koyun.
- Yasağın kaldırılması için m. 6/3'teki süreleri takvime alın.
